VẮN TẮT LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA PROBIOTICS

Tác giả: Dược Phẩm Úc Châu - đăng vào 17:11 ngày 06.11.2025

VẮN TẮT LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA PROBIOTICS

Lịch sử phát triển của probiotics khởi nguồn từ quan sát thực phẩm lên men thời cổ đại, nhận thức cộng sinh vi khuẩn với sức khỏe do Metchnikoff và Tissier từ đầu thế kỷ 20, tiếp tục qua các mốc định nghĩa, phân loại vào cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, đến nay năm 2025 đã mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ sinh học, cá thể hóa liệu pháp, và các định hướng mới về sức khỏe toàn diện. Probiotics được chứng minh có nhiều lợi ích từ hỗ trợ tiêu hóa, miễn dịch, sức khỏe tim mạch, tâm thần, gan, thận, da, giảm nguy cơ nhiều bệnh lý … đến những ứng dụng rộng rãi trong thực phẩm chức năng và dược phẩm. Mỗi giai đoạn đều có các khái niệm, tác giả, tổ chức lớn đóng góp và lưu lại trên các tài liệu khoa học và hướng dẫn quốc tế, điển hình là FAO/WHO và ISAPP.

1. Nguồn gốc và sự phát triển của thuật ngữ “probiotic”

Từ thời cổ đại, thực phẩm lên men như sữa chua, kefir, bia, rượu đã được dùng để tăng cường sức khỏe ở nhiều nền văn hóa như Ai Cập, La Mã, Trung Đông.^[1]^[2]^[3]^[4]^[5]
Đến năm 1905, Élie Metchnikoff quan sát người Bulgari sống lâu nhờ sử dụng sữa lên men, khởi xướng ý tưởng “lợi khuẩn” và đề xuất dùng vi khuẩn lactic để kéo dài tuổi thọ, giảm tác hại của hệ vi sinh ruột bất thường. ^[1]^[3]^[11]^[12]^[13]
Henry Tissier (1906) phát hiện Bifidobacterium trong phân trẻ sơ sinh khỏe mạnh, đề xuất bổ sung chúng cho bệnh nhân tiêu chảy để phục hồi hệ vi sinh.^[2]^[4]^[14]
Thuật ngữ “probiotic” do Lilly & Stillwell (1965) đặt ra, ban đầu là “tác nhân xuất phát từ vi sinh vật giúp kích thích tăng trưởng vi sinh vật khác”.^[11]^[12]
- Định nghĩa hiện đại: “Probiotics là các vi sinh vật sống, khi bổ sung đầy đủ sẽ mang lại lợi ích sức khỏe cho vật chủ” (FAO/WHO 2001, ISAPP 2013). ^[4]^[15]^[16]

2. Các mốc lớn và bổ sung lý thuyết qua thời gian

Các thập kỷ 1920-1940: Nghiên cứu về vai trò vi khuẩn axit lactic trên người, chứng minh tác dụng cải thiện tiêu hóa, da liễu, miễn dịch.^[3]
Từ năm 1970: Định nghĩa probiotics rộng hơn, ứng dụng vào phụ nữ, trẻ em, bệnh tiết niệu, đái tháo đường.... ^[3]^[14]^[17]
2001: FAO/WHO đưa ra hướng dẫn đánh giá probiotics, đề nghị tiêu chuẩn hóa các lợi khuẩn dùng trong thực phẩm và dược phẩm, tạo cơ sở phát triển thị trường toàn cầu. ^[4]^[15]^[16]
Năm 2013: ISAPP củng cố xác lập lại thuật ngữ, hướng dẫn về lợi ích lâm sàng, an toàn và tiêu chuẩn sản phẩm.^[16]
Giai đoạn 2020-2025: Các khái niệm mới nổi lên như “cá thể hóa”, “microbiome”, “hệ trục gut-brain”, “postbiotics”, “synbiotics”, “engineered probiotics”. ^[11]^[12]^[18]^[19]

3. Các ứng dụng và tác dụng đã xác lập của probiotics

Tăng cường tiêu hóa, hỗ trợ điều trị tiêu chảy cấp và mạn, phòng chống tiêu chảy do kháng sinh. ^[1]^[11]^[12]^[20]
Hiệu quả phòng và hỗ trợ các bệnh lý miễn dịch (dị ứng, viêm loét đại tràng, cảm cúm) ^[1]^[14]^[20]
Hạ cholesterol máu, giảm nguy cơ tim mạch, phòng ung thư đường tiêu hóa.^[1]^[20]
Hỗ trợ trục gut-brain ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, giấc ngủ, stress.^[21]
Công nghệ probiotic ngày càng tiến bộ: sản phẩm lên men sữa/dược phẩm, microencapsulation, probiotic bioengineered. ^[11]^[17]^[18]

4. Dạng chế biến, sản xuất và thương mại hóa probiotics

Từ thực phẩm truyền thống (sữa chua, kefir, phô mai) đến thực phẩm chức năng, viên nang, thức uống, sản phẩm y khoa. ^[1]^[14]^[15]
Quy trình sản xuất: lựa chọn chủng, bảo vệ sống sót (bao vi nang, protein carrier...), kiểm định hàm lượng, quy chuẩn đánh giá chất lượng (FAO/WHO, FDA, EFSA).^[5]^[19]^[22]
Xu hướng cá thể hóa, kết hợp với prebiotic/synbiotic, tích hợp AI trong lựa chọn chủng/điều trị. ^[11]^[18]^[19]

5. Những vấn đề tiến triển và xu hướng mới 2025

Tiếp tục nghiên cứu cơ chế tác động, cá thể hóa sản phẩm, ứng dụng công nghệ sinh học tiên tiến, mở rộng sang các lĩnh vực nonfood, cosmetic-benefit, bệnh chuyển hóa, hệ vi sinh toàn thân.^[11]^[18]^[19]^[20]
Vấn đề an toàn, kiểm định chất lượng, xác thực tác dụng lâm sàng, chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế ngày càng được quan tâm. ^[12]^[15]^[16]

NHỮNG TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

Ozen M, Dinleyici EC. "The history of probiotics: the untold story." Benef Microbes. 2015;6(2):159-165. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25576593/]
Puebla-Barragan S, et al. "Forty-five-year evolution of probiotic therapy." PMC. 2019. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6444557/]
McFarland LV. "The History, Development, and Current Use of Probiotics." Clin Infect Dis. 2015;60(suppl_2):S85-S90. [https://academic.oup.com/cid/article-pdf/60/suppl_2/S85/20912848/civ054.pdf]
FAO/WHO. "Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food." FAO Knowledge Repository. 2002. [https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/382476b3-4d54-4175-803f-2f26f3526256/content]
Hill C et al. "The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on probiotics." Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2014. [https://www.nature.com/articles/nrgastro.2014.66]
THỰC PHẨM CHỨC NĂNG-PGS DƯƠNG THANH LIÊM.pdf, PGS.TS Dương Thanh Liêm, NXB Khoa học & Kỹ thuật, 2018 (Chương VI: Probiotics, các chủng tiêu biểu, vai trò với sức khỏe, thị trường và nghiên cứu nội địa)
Sổ hội thảo Legend-2013.pdf, Hội thảo Legend, Viện Kiểm nghiệm TP.HCM, 2013 (Chuyên đề các loại probiotics trên thị trường Việt Nam, công nghệ bao vi nang, kiểm soát chất lượng; ứng dụng thực tế)
Lợi ích sức khỏe của probiotics.pdf, 2022 (Tổng quan lợi ích sức khỏe, cơ chế probiotic)- Bản dịch thuật công chứng- Số công chứng 4720, Quyển số 01/2022 TP/CC-SCC/BD, ngày 04/11/2022, tại Văn phòng Công chứng Nguyễn Huệ, 165 Giảng Võ, Cát Linh, Đống Đa, TP Hà Nội, Người dịch Đinh Thị Hòe, CMND số 186820408.
Sách “Câu chuyện tiêu hóa”, BS Lê Thành Lý – TS.DS Nguyễn Thướng, NXB Thanh Niên, 2015 (Chương 2-5: Vai trò, ứng dụng và khuyến nghị chọn lựa probiotic hiệu quả tại Việt Nam, các sản phẩm men vi sinh thương mại và truyền thống Việt Nam).