Kháng sinh ra đời là một trong những bước ngoặt vĩ đại nhất của y học hiện đại, giúp cứu sống hàng triệu người khỏi các bệnh nhiễm trùng nguy hiểm. Tuy nhiên, đi kèm với hiệu quả điều trị đó là một tác dụng không mong muốn khá phổ biến: Nhiều người có thể xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như bụng khó chịu, táo bón hoặc tiêu chảy trong thời gian sử dụng kháng sinh.[1]
Nhiều người nghĩ đây chỉ là tác dụng phụ thoáng qua. Nhưng thực tế, những biểu hiện này phản ánh một sự thay đổi lớn đang xảy ra bên trong đường ruột - nơi hệ vi sinh vật tự nhiên của cơ thể đang bị tổn hại nghiêm trọng bởi thuốc kháng sinh.[2]
1. Hệ vi sinh vật đường ruột là gì?
Đường ruột của con người không chỉ có nhiệm vụ co bóp và tiêu hóa thức ăn. Đây còn là nơi sinh sống của vi sinh vật, chủ yếu là vi khuẩn, tạo thành một hệ sinh thái phong phú được gọi là hệ vi sinh vật đường ruột (gut microbiota).[2]
Trong trạng thái khỏe mạnh, hệ vi sinh đường ruột duy trì ở trạng thái cân bằng động, với sự hiện diện của hàng nghìn loài vi sinh vật khác nhau.[2]
Vai trò của vi khuẩn có lợi
Tiết ra các men sinh học để phân giải thức ăn, tổng hợp các vitamin thiết yếu (nhóm B, vitamin K) và tạo ra acid béo chuỗi ngắn (SCFA) nuôi dưỡng tế bào ruột. Đặc biệt, hệ vi sinh vật (đặc biệt là tại đường ruột) liên quan mật thiết tới hệ miễn dịch, nơi tập trung đến 70% tế bào miễn dịch của cơ thể.[2][3]
Khi vi khuẩn có lợi duy trì được ưu thế áp đảo, các vi khuẩn có hại sẽ bị cô lập, không có không gian và nguồn dinh dưỡng để phát triển gây bệnh.[2]
2. Kháng Sinh Làm Thay Đổi Hệ Vi Sinh Đường Ruột Như Thế Nào?
Khi cơ thể bị nhiễm khuẩn, kháng sinh giúp tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh. Tuy nhiên, đa số các kháng sinh phổ rộng hiện nay không chỉ tác động lên vi khuẩn gây bệnh mà còn ảnh hưởng đến các vi khuẩn thường trú có lợi trong đường ruột. Sau một đợt dùng kháng sinh, hệ vi sinh đường ruột có thể bị mất cân bằng cả về thành phần, số lượng lẫn độ đa dạng vi khuẩn.[4][5] Điều đáng nói là hệ vi sinh không phục hồi ngay lập tức sau khi ngưng thuốc và có thể cần nhiều tuần hoặc nhiều tháng để hệ vi sinh dần tái lập trạng thái cân bằng .
Hệ Vi Sinh Có Thể Mất Nhiều Tuần Hoặc Nhiều Tháng Để Phục Hồi
Nhiều nghiên cứu cho thấy một số nhóm vi khuẩn có lợi cần nhiều tuần để hồi phục, trong khi một số thay đổi của hệ vi sinh đường ruột có thể kéo dài hàng tháng sau khi ngừng kháng sinh.[5][6]
Nếu một người phải dùng kháng sinh lặp lại nhiều lần hoặc sử dụng không hợp lý, tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh có thể kéo dài lâu hơn, làm tăng nguy cơ xuất hiện các vấn đề rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy, hoặc táo bón.[4][6]
Một số vi khuẩn gậy hại có thể phát triển quá mức, làm tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa
Vi Khuẩn Có Hại Có Thể Phát Triển Mạnh Hơn Sau Khi Dùng Kháng Sinh
Khi lớp “hàng rào vi khuẩn có lợi” suy yếu, các vi khuẩn có hại sẽ có điều kiện phát triển mạnh hơn. Một trong những vi khuẩn đáng lo ngại nhất là Clostridioides difficile (C. difficile) - tác nhân liên quan đến tiêu chảy nặng và viêm đại tràng sau khi dùng kháng sinh.[7]
Bình thường, C. difficile được hệ vi sinh đường ruột kiểm soát nên khó phát triển quá mức. Tuy nhiên, khi hệ vi sinh bị mất cân bằng do kháng sinh, vi khuẩn này có thể tăng sinh quá mức, bám vào niêm mạc đại tràng và tiết các độc tố gây tổn thương niêm mạc, viêm đại tràng. Tình trạng này có thể dẫn đến tiêu chảy nặng, mất nước, phân có chất nhầy và cần được can thiệp y tế kịp thời.[7][9]
3. Vì sao uống kháng sinh dễ bị tiêu chảy?
Tiêu chảy là tác dụng phụ phổ biến nhất, xuất hiện ở khoảng 5% đến 30% số người sau khi sử dụng thuốc kháng sinh do hai cơ chế diễn ra đồng thời[8]:
Rối loạn thẩm thấu trong lòng ruột
Sự mất cân bằng hệ vi sinh sau khi dùng kháng sinh có thể làm giảm khả năng chuyển hóa carbohydrate tại đại tràng. Các chất chưa được hấp thu hoặc chuyển hóa hoàn toàn có thể làm tăng nồng độ các chất có hoạt tính thẩm thấu trong lòng ruột, kéo nước vào lòng ruột và dẫn đến tình trạng tiêu chảy phân lỏng.[8]
Tăng nhu động ruột do độc tố vi khuẩn
Khi lớp bảo vệ tự nhiên của hệ vi sinh đường ruột suy yếu, một số vi khuẩn gây hại có thể phát triển mạnh hơn và tiết ra các chất gây hại. Những chất này kích thích niêm mạc ruột, làm ruột co bóp nhiều hơn và tăng tiết nước vào lòng ruột, khiến người bệnh xuất hiện đau quặn bụng, đi ngoài nhiều lần và phân lỏng. [7][9]
Xem thêm: Cách chăm sóc và bù nước khi tiêu chảy do kháng sinh: https://suckhoetieuhoa.com/tieu-chay-do-khang-sinh-487-25.html
4. Tại sao có người lại bị táo bón sau kháng sinh?
Ngược lại với tiêu chảy, một số người có thể gặp tình trạng táo bón trong hoặc sau khi sử dụng kháng sinh. Hiện tượng này được cho là có liên quan đến những thay đổi của hệ vi sinh vật đường ruột, đặc biệt là sự suy giảm các nhóm vi khuẩn tham gia điều hòa nhu động ruột và sản xuất các chất chuyển hóa có lợi như acid béo chuỗi ngắn (SCFA).[10][11][14]
Sụt giảm acid béo chuỗi ngắn (SCFA)
Sử dụng kháng sinh có thể làm thay đổi các nhóm vi khuẩn đường ruột tham gia quá trình lên men chất xơ và sản xuất SCFA. Các chất này là nguồn năng lượng quan trọng cho tế bào biểu mô đại tràng, đồng thời góp phần duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc ruột, điều hòa miễn dịch và hỗ trợ chức năng tiêu hóa bình thường.[10][11][14]
Trì trệ nhu động và khô cứng phân
Sự suy giảm các acid béo chuỗi ngắn (SCFA) do mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột có thể ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của tế bào ruột và nhu động ruột. Khi nhu động ruột trở nên chậm hơn, phân sẽ lưu lại lâu hơn trong đại tràng, tạo điều kiện cho đại tràng hấp thu thêm nước từ khối phân. Kết quả là phân trở nên khô và cứng hơn, làm tăng nguy cơ táo bón cũng như gây khó khăn, khó chịu khi đại tiện.[10][11][14][15]
Xem thêm: Các biện pháp hỗ trợ cải thiện táo bón tự nhiên:
https://suckhoetieuhoa.com/cac-cach-giup-nhuan-trang-ngan-ngua-tao-bon-559-25.html
5. Giải pháp khoa học giúp bảo vệ đường ruột khi dùng kháng sinh
Nhằm giảm thiểu các rối loạn tiêu hóa kéo dài, các tổ chức y tế lớn trên thế giới đều khuyến nghị vai trò của việc chủ động bổ sung probiotics (men vi sinh) đồng thời. [12][13]
Luôn uống men vi sinh cách thời điểm sau khi dùng kháng sinh ít nhất 2 tiếng
Bổ sung vi khuẩn có lợi kịp thời
Men vi sinh giúp bổ sung các vi khuẩn có lợi, góp phần duy trì cân bằng hệ vi sinh đường ruột và hỗ trợ hàng rào bảo vệ tự nhiên của ruột, từ đó hạn chế sự phát triển quá mức của các vi khuẩn gây hại. [12][13]
Khi sử dụng đồng thời kháng sinh và men vi sinh, nên dùng cách nhau vài giờ để hạn chế sự tiếp xúc trực tiếp giữa kháng sinh và các -vi khuẩn có lợi trong chế phẩm probiotics. Cách sử dụng này được nhiều chuyên gia lâm sàng áp dụng nhằm tối ưu khả năng sống sót của vi khuẩn có lợi khi đi qua đường tiêu hóa.
Duy trì sau liệu trình
Sau khi kết thúc đợt kháng sinh, có thể tiếp tục bổ sung probiotics thêm khoảng 1–2 tuần để hỗ trợ quá trình phục hồi cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột. Điều này có thể giúp hệ vi sinh ổn định hơn sau giai đoạn bị ảnh hưởng bởi kháng sinh.[12]
Chế độ dinh dưỡng hỗ trợ
Trong thời gian điều trị, nên uống đủ nước, tăng cường rau xanh, hạn chế đồ uống có cồn và thực phẩm quá nhiều dầu mỡ để hỗ trợ sức khỏe đường ruột và quá trình phục hồi hệ vi sinh sau tác động của kháng sinh.[1]
6. Kết luận
Rối loạn tiêu hóa sau khi dùng kháng sinh không đơn thuần là một tác dụng phụ thoáng qua mà còn phản ánh những thay đổi đáng kể của hệ vi sinh vật đường ruột. Việc sử dụng kháng sinh có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh, tạo điều kiện cho các triệu chứng như tiêu chảy, đầy hơi hoặc táo bón xuất hiện. Việc chủ động chăm sóc hệ vi sinh đường ruột bằng chế độ dinh dưỡng hợp lý hoặc bổ sung probiotics khi cần thiết có thể góp phần hỗ trợ quá trình phục hồi hệ tiêu hóa và duy trì sức khỏe đường ruột lâu dài.[12][13]
-------------------------------------------------------
LACTOMIN PLUS - MEN VI SINH NHẬP KHẨU TỪ HÀN QUỐC
Lactomin Plus giúp bổ sung vi khuẩn có ích, giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ cải thiện triệu chứng tiêu chảy, táo bón, phân sống, dùng kháng sinh dài ngày.
Men Vi Sinh Lactomin Plus ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất: Bao vi nang, kiểm soát hoạt độ nước, hương vị thơm ngon. Có mặt trên thị trường Việt Nam hơn 25 năm nay và được sự đón nhận của công chúng.
Thành phần: Mỗi gói 3g chứa hỗn hợp vi khuẩn sinh acid lactic dạng bao vi nang gồm: Lactobacillus acidophilus, Bifidobacterium animalis subsp. lactis, Lactobacillus plantarum 10^8 CFU/ gói, Bột kem rau quả, Fructo oligosaccharide (FOS), bột hương yaourt.
Tài Liệu Tham Khảo
[1] Suvari TK, Vallurupalli V, Koneru KS, Ingawale S, Yegurla RR. Long-Term Effects of Antibiotics on Gut Microbiota: Unveiling Lasting Consequences and Mitigation Strategies. Cureus. 2025;17(5):e84114. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12165447/
[2] Kho ZY, Lal SK. The human gut microbiome – A potential controller of wellness and disease. Front Microbiol. 2018;9:1835. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4290017/
[3] Hooper LV, Littman DR, Macpherson AJ. Interactions between the microbiota and the immune system. Science. 2012;336(6086):1268-1273. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3337124/
[4] Maier L, Typas A. Systematically investigating the impact of medication on the gut microbiome. Curr Opin Microbiol. 2017;39:128-135. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8756738/
[5] MacPherson CW, Mathieu O, Tremblay J, et al. Gut bacterial microbiota and its resistome rapidly recover to baseline levels after short-term amoxicillin-clavulanic acid treatment in healthy adults. Sci Rep. 2018;8:11192. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30349083/
[6] Ng KM, Aranda-Díaz A, Tropini C, et al. Recovery of the gut microbiota after antibiotics depends on host diet, community context, and environmental reservoirs. Cell Host Microbe. 2019;26(5):650-665.e4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8276089/
[7] Leffler DA, Lamont JT. Clostridium difficile infection. N Engl J Med. 2015;372(16):1539-1548.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2805518/
[8] McFarland LV. Epidemiology, risk factors and treatments for antibiotic-associated diarrhea. Dig Dis. 1998;16(5):292-307.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9892789/
[9] Smits WK, Lyras D, Lacy DB, Wilcox MH, Kuijper EJ. Clostridium difficile infection. Nat Rev Dis Primers. 2016;2:16020. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK431054/
[10] Ohkusa T, Koido S, Nishikawa Y, Sato N. Gut Microbiota and Chronic Constipation: A Review and Update. Front Med (Lausanne). 2019;6:19.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30809523/
[11] Carabotti M, Scirocco A, Maselli MA, Severi C. The gut-brain axis: interactions between enteric microbiota, central and enteric nervous systems. Ann Gastroenterol. 2015;28(2):203-209.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4367209/
[12] Guarner F, Sanders ME, Eliakim R, et al. Probiotics and prebiotics. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines. 2023. https://www.worldgastroenterology.org/guidelines/probiotics-and-prebiotics/probiotics-and-prebiotics-english
[13] Hempel S, Newberry SJ, Maher AR, et al. Probiotics for the prevention and treatment of antibiotic-associated diarrhea: a systematic review and meta-analysis. JAMA. 2012;307(18):1959-1969. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5745464/
[14] Dethlefsen L, Huse S, Sogin ML, Relman DA. The Pervasive Effects of an Antibiotic on the Human Gut Microbiota, as Revealed by Deep 16S rRNA Sequencing.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19018661/
[15] Jernberg C, Löfmark S, Edlund C, Jansson JK. Long-term impacts of antibiotic exposure on the human intestinal microbiota.Microbiology. 2010;156(11):3216–3223.
https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/micro/10.1099/mic.0.040618-0
